Giáo dục quốc phòng và an ninh là môn học bắt buộc trong hệ thống giáo dục quốc dân của Việt Nam, được giảng dạy tại các trường trung cấp, cao đẳng và đại học. Đây không chỉ là môn học mang tính pháp lý mà còn có vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng nhận thức, trách nhiệm và kỹ năng cơ bản về quốc phòng – an ninh cho thế hệ trẻ.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, các vấn đề về chủ quyền quốc gia, an ninh mạng, chiến tranh thông tin và các nguy cơ phi truyền thống ngày càng phức tạp. Vì vậy, việc giáo dục quốc phòng – an ninh cho sinh viên không chỉ mang ý nghĩa quân sự mà còn giúp nâng cao ý thức công dân.và bản lĩnh chính trị, tinh thần trách nhiệm.
1.Giáo dục quốc phòng và an ninh là môn học bắt buộc theo quy định pháp luật
Việc giảng dạy môn Giáo dục quốc phòng và an ninh (GDQP&AN) được quy định cụ thể trong nhiều văn bản pháp luật của Nhà nước.
Cơ sở pháp lý quan trọng nhất là Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh năm 2025 được Quốc hội thông qua. Hiện nay, Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh năm 2013 vẫn là văn bản pháp lý đang được áp dụng trong lĩnh vực giáo dục quốc phòng và an ninh. Luật có hiệu lực từ ngày 01/01/2014 và đã được sửa đổi, bổ sung bởi:
- Luật số 98/2025/QH15
- Luật số 35/2018/QH14
Luật quy định về nguyên tắc, nội dung, hình thức giáo dục quốc phòng – an ninh; quyền, trách nhiệm của công dân và nhiệm vụ của các cơ quan, tổ chức liên quan.
Để triển khai Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh, nhiều văn bản hướng dẫn đã được ban hành, gồm:
- Nghị định 13/2014/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật GDQP&AN.
- Nghị định 139/2020/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 13/2014/NĐ-CP.
- Thông tư 05/2020/TT-BGDĐT quy định chương trình GDQP&AN trong các cơ sở giáo dục đại học.
- Thông tư liên tịch 123/2015/TTLT-BQP-BGDĐT-BLĐTBXH quy định tổ chức và hoạt động của trung tâm GDQP&AN.
- Quyết định 10/2025/QĐ-TTg quy định về tổ chức và hoạt động của trung tâm giáo dục quốc phòng và an ninh.
Những quy định này khẳng định GDQP&AN là môn học quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân. Theo quy định hiện hành, học sinh trung cấp và sinh viên cao đẳng, đại học phải hoàn thành môn học này để đủ điều kiện xét tốt nghiệp.
2.Bồi dưỡng lòng yêu nước và ý thức bảo vệ Tổ quốc
Một trong những ý nghĩa lớn nhất của môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh là giúp sinh viên nâng cao lòng yêu nước và nhận thức đúng đắn về trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc.
Thông qua môn học, sinh viên được tìm hiểu về:
- Lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam
- Truyền thống của Quân đội nhân dân Việt Nam và Công an nhân dân Việt Nam
- Chủ quyền lãnh thổ, biên giới quốc gia, biển đảo Việt Nam
- Quan điểm quốc phòng toàn dân và chiến tranh nhân dân
- Những thủ đoạn, âm mưu chống phá của các thế lực thù địch
Trong bối cảnh thông tin đa chiều hiện nay, nhiều sinh viên dễ bị tác động bởi các luồng thông tin sai lệch trên mạng xã hội. Việc học GDQP&AN giúp người học có thêm kiến thức chính trị – xã hội cơ bản, nâng cao khả năng nhận diện thông tin xấu độc, từ đó có lập trường và nhận thức đúng đắn hơn.
Đặc biệt, khi các vấn đề về chủ quyền biển đảo, an ninh mạng, chiến tranh thông tin và các nguy cơ phi truyền thống ngày càng phức tạp, môn học này giúp sinh viên hiểu rằng bảo vệ Tổ quốc không chỉ là nhiệm vụ của quân đội mà còn là trách nhiệm của toàn dân, trong đó thanh niên – sinh viên giữ vai trò rất quan trọng.
3.Trang bị kiến thức và kỹ năng quân sự cơ bản
Bên cạnh lý thuyết, sinh viên còn được tham gia nhiều nội dung thực hành mang tính quân sự và kỹ năng sống.
Các nội dung phổ biến gồm:
- Điều lệnh đội ngũ
- Kỹ thuật tháo lắp súng
- Kỹ thuật bắn súng quân dụng
- Sơ cứu ban đầu
- Phòng chống cháy nổ
- Kỹ năng sinh hoạt tập thể
- Một số kiến thức về phòng chống thiên tai và an ninh mạng
Những kỹ năng này không chỉ phục vụ mục tiêu quốc phòng mà còn có ý nghĩa thiết thực trong cuộc sống. Ví dụ, kỹ năng sơ cứu giúp xử lý tình huống khẩn cấp; kỹ năng sinh hoạt tập thể giúp nâng cao khả năng làm việc nhóm và tinh thần đoàn kết.
Ngoài ra, môi trường học tập mang tính quân sự còn giúp sinh viên rèn luyện tác phong nhanh nhẹn, đúng giờ và có ý thức tổ chức kỷ luật cao hơn.
4.Góp phần hình thành lối sống tích cực và tinh thần kỷ luật
Khác với nhiều môn học khác, GDQP&AN thường được tổ chức học tập trung tại các trung tâm giáo dục quốc phòng với môi trường sinh hoạt gần giống quân đội.
Điều này giúp sinh viên:
- Rèn luyện tính tự lập
- Ý thức trách nhiệm cá nhân nâng cao
- Hình thành thói quen đúng giờ
- Tăng khả năng thích nghi với môi trường tập thể
- Rèn luyện thể lực và sức khỏe
Đối với nhiều sinh viên, đặc biệt là những người lần đầu sống xa gia đình, thời gian học GDQP&AN là cơ hội để trưởng thành hơn trong hành động và suy nghĩ
Nhiều sinh viên sau khi hoàn thành môn học đã có sự thay đổi tích cực về thái độ học tập, kỹ năng giao tiếp và ý thức cộng đồng
5.Ý nghĩa của môn học trong bối cảnh hiện nay
Trong thời đại chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, khái niệm quốc phòng và an ninh đã có nhiều thay đổi so với trước đây.
Nếu như trước kia các nguy cơ chủ yếu đến từ chiến tranh vũ trang thì hiện nay còn xuất hiện nhiều thách thức mới như:
- An ninh mạng
- Tội phạm công nghệ cao
- Chiến tranh thông tin
- Khủng bố
- Dịch bệnh toàn cầu
- Biến đổi khí hậu
- Thiên tai cực đoan
Do đó, giáo dục quốc phòng – an ninh hiện đại không chỉ dừng lại ở huấn luyện quân sự mà còn giúp sinh viên nâng cao kỹ năng ứng phó với các nguy cơ phi truyền thống.
Theo Nghị quyết số 28-NQ/TW về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, xây dựng nền quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân là nhiệm vụ trọng yếu của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân.
Sinh viên là lực lượng trí thức trẻ, có vai trò quan trọng trong sự phát triển của đất nước. Vì vậy, việc trang bị kiến thức quốc phòng – an ninh cho sinh viên là cần thiết nhằm:
- Nâng cao bản lĩnh chính trị
- Xây dựng ý thức công dân
- Tăng tinh thần trách nhiệm cộng đồng
- Sẵn sàng tham gia bảo vệ Tổ quốc khi cần thiết
Trong thời đại chuyển đổi số, môn học này còn giúp sinh viên nâng cao ý thức cảnh giác trước các nguy cơ về an ninh mạng và thông tin xấu độc trên internet.
6.Đối tượng được miễn học, miễn thi hoặc tạm hoãn học
Mặc dù là môn học bắt buộc, pháp luật hiện hành vẫn quy định một số trường hợp được miễn học, miễn thi hoặc tạm hoãn học GDQP&AN.
- Đối tượng được miễn học toàn phần
Theo các quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường hợp phổ biến được miễn học gồm:
- Người đã hoàn thành chương trình GDQP&AN ở trình độ tương đương hoặc cao hơn
- Người đã hoàn thành nghĩa vụ quân sự hoặc nghĩa vụ công an
- Học viên các trường quân đội, công an
- Người tốt nghiệp các trường quân sự hoặc công an
Những đối tượng này được xem là đã có đủ kiến thức và kỹ năng quốc phòng theo yêu cầu.
- Đối tượng được miễn một số nội dung thực hành
Bao gồm:
- Sinh viên khuyết tật
- Người không đủ điều kiện sức khỏe để tham gia huấn luyện quân sự
- Người mắc bệnh mãn tính có xác nhận của cơ sở y tế
Các trường hợp này thường được miễn phần thực hành nhưng vẫn có thể phải học lý thuyết theo quy định của cơ sở đào tạo.
- Đối tượng được tạm hoãn học
Một số trường hợp được xem xét hoãn học gồm:
- Sinh viên đang điều trị bệnh
- Sinh viên nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ
- Trường hợp đặc biệt theo quyết định của nhà trường
Sau khi đủ điều kiện, sinh viên sẽ được bố trí học bù theo kế hoạch đào tạo.
7.Giáo dục quốc phòng và an ninh góp phần xây dựng thế hệ trẻ toàn diện
Trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia, giáo dục không chỉ nhằm đào tạo kiến thức chuyên môn mà còn hướng tới hình thành công dân có trách nhiệm với xã hội và đất nước.
Môn Giáo dục quốc phòng và an ninh góp phần xây dựng lớp thanh niên:
- Có bản lĩnh chính trị
- Có tinh thần yêu nước
- Có ý thức cộng đồng
- Có kỹ năng sống và khả năng thích nghi
- Có tinh thần kỷ luật và trách nhiệm
- Sẵn sàng tham gia bảo vệ Tổ quốc khi cần thiết
Đây là những yếu tố rất quan trọng trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
Kết luận
Giáo dục quốc phòng và an ninh là môn học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với học sinh, sinh viên các trường trung cấp, cao đẳng và đại học. Không chỉ mang tính bắt buộc theo quy định pháp luật, môn học còn giúp trang bị kiến thức quốc phòng cơ bản, nâng cao nhận thức công dân và rèn luyện kỹ năng sống cần thiết cho thế hệ trẻ.
Trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực còn nhiều biến động, việc học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh càng trở nên cần thiết nhằm xây dựng lớp thanh niên Việt Nam có bản lĩnh, trách nhiệm, tinh thần đoàn kết và ý thức bảo vệ Tổ quốc.
Đây không chỉ là một môn học trong chương trình đào tạo mà còn là hành trang quan trọng giúp sinh viên trưởng thành hơn về nhận thức, tác phong và trách nhiệm đối với đất nước và cộng đồng./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung