Thời gian gần đây, nhiều hình ảnh “Hoa Tam thất” xuất hiện trên mạng xã hội thực chất là cây Ngải tím hay Gừng đen (Kaempferia parviflora Wall. ex Baker) – một loài thuộc họ Gừng (Zingiberaceae).
Ngải tím là dược liệu nổi tiếng ở Thái Lan, Lào và Việt Nam, được dân gian dùng hỗ trợ giảm đau bụng, rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy, bồi bổ cơ thể và tăng cường sức khỏe. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy cây chứa nhiều hoạt chất sinh học có tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm và tiềm năng hỗ trợ kháng ung thư.
Không chỉ có giá trị dược liệu, Ngải tím còn nổi bật với hoa tím trắng đẹp mắt và lá có hoa văn đặc trưng nên được nhiều người yêu thích trồng làm cảnh.
Hãy cùng tìm hiểu dược liệu quý giàu chất sinh học này nhé!
1.Đặc điểm chung về cây Ngải tím
Tên gọi khác: Gừng đen
Tên khoa học: Kaempferia parviflora Wall. ex Baker – thuộc họ Gừng (Zingiberaceae).
1.1. Mô tả thực vật
Ngải tím là cây thân thảo sống nhiều năm nhờ thân rễ phát triển dưới đất. Cây thường thấp, mọc sát mặt đất với chiều cao khoảng 10 – 30 cm.
- Lá mọc từ gốc, bản rộng hình bầu dục hoặc thuôn dài.
- Mặt lá có các vệt màu bạc hoặc xanh nhạt ở giữa tạo hoa văn đặc trưng.
- Hoa mọc sát mặt đất hoặc từ gốc thân.
- Cánh hoa màu trắng pha tím hoặc tím hồng rất đẹp.
- Thân rễ có màu tím sẫm hoặc tím đen nên còn được gọi là “Gừng đen”.
Cây thường ra hoa vào mùa mưa hoặc thời điểm có độ ẩm cao.
1.2. Phân bố – sinh trưởng
Ngải tím thích hợp với khí hậu nóng ẩm vùng nhiệt đới. Cây sinh trưởng tốt ở nơi đất tơi xốp, giàu mùn và có bóng râm nhẹ.
Tại Việt Nam, cây được ghi nhận xuất hiện ở:
- Khu vực Thất Sơn – An Giang
- Tây Nguyên
- Một số tỉnh miền núi phía Bắc
Ngoài ra cây còn được trồng và sử dụng phổ biến tại Thái Lan – nơi Ngải tím được xem là một loại thảo dược tăng cường sức khỏe nổi tiếng.
2.Bộ phận dùng – thu hái – chế biến:
Bộ phận dùng
Phần được sử dụng chủ yếu là thân rễ (củ) của cây.
Thu hái – chế biến
Thân rễ thường được đào khi cây trưởng thành, sau đó:
- Rửa sạch
- Thái lát
- Phơi hoặc sấy khô
Dược liệu có thể dùng ngâm rượu, sắc uống hoặc làm nguyên liệu sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
3.Thành phần hóa học
Nhiều nghiên cứu cho thấy Ngải tím chứa nhiều hoạt chất sinh học quý như:
- Methoxyflavon
- Flavanon
- Kaempferol
- Monoterpenoid
- Diterpenoid
- Phenolic glycosid
- Tinh dầu tự nhiên
Các hoạt chất này được ghi nhận có nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý:
- Chống oxy hóa
- Kháng viêm
- Kháng khuẩn
- Hỗ trợ bảo vệ thần kinh
- Hỗ trợ kiểm soát đường huyết
- Chống béo phì
- Hỗ trợ kháng ung thư
4.Tác dụng – công dụng của Ngải tím
* Theo y học dân gian
Trong dân gian, Ngải tím được dùng để:
- Giảm đau bụng
- Hỗ trợ tiêu hóa
- Nhuận tràng
- Hỗ trợ trị tiêu chảy
- Làm lành vết thương
- Giảm ho
- Bồi bổ cơ thể
Tại một số nước Đông Nam Á, Ngải tím còn được dùng như thức uống tăng cường sinh lực và sức khỏe nam giới.
*Tiềm năng kháng ung thư của Ngải tím theo nghiên cứu hiện đại
Hiện nay, các hoạt chất tự nhiên có nguồn gốc thực vật đang được quan tâm mạnh mẽ trong nghiên cứu điều trị ung thư. Trong đó, chi Kaempferia được xem là nguồn dược liệu giàu hợp chất sinh học có giá trị.
Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã xác định trong thân rễ Ngải tím có chứa các dẫn chất methoxyflavon và flavonoid có hoạt tính gây độc tế bào ung thư khá tốt.
Nghiên cứu tại Việt Nam
Theo nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng số 26 năm 2023, các nhà khoa học đã tiến hành:
- Định tính thành phần hóa thực vật
- Xác định hiệu suất chiết
- Định lượng flavonoid và phenolic tổng
- Đánh giá hoạt tính kháng ung thư in vitro của thân rễ Ngải tím vùng Thất Sơn – An Giang
Kết quả ghi nhận:
Cao chiết ethanol từ thân rễ Ngải tím cho thấy:
- Hàm lượng hoạt chất sinh học cao
- Hoạt tính kháng ung thư nổi bật trên nhiều dòng tế bào ung thư như:
- MCF7
- T47D
- SKOV3
- TOV-21G
- Hela
Kết quả này mở ra tiềm năng phát triển:
- Thuốc hỗ trợ điều trị ung thư
- Thực phẩm bảo vệ sức khỏe
- Các sản phẩm chống oxy hóa từ nguồn dược liệu tự nhiên trong nước
Tuy nhiên, đây mới chủ yếu là nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng để đánh giá hiệu quả thực tế trên người.
5.Một số cách sử dụng Ngải tím trong dân gian
- Ngâm rượu
Thân rễ Ngải tím thái lát ngâm với rượu dùng với lượng vừa phải theo kinh nghiệm dân gian.
- Pha trà thảo dược
Dược liệu khô có thể hãm nước nóng uống như trà.
- Kết hợp trong bài thuốc dân gian
Một số nơi phối hợp Ngải tím với:
- Gừng
- Nghệ
- Mật ong
- Các vị thuốc bổ khác
để hỗ trợ tăng cường sức khỏe.
6.Những lưu ý khi sử dụng
- Không nên tự ý dùng với liều cao kéo dài.
- Phụ nữ mang thai nên thận trọng.
- Người có bệnh lý nền cần hỏi ý kiến chuyên môn trước khi sử dụng thường xuyên.
- Ngải tím không thay thế thuốc điều trị ung thư.
- Cần phân biệt đúng với các loài cây khác dễ bị gọi nhầm là “Hoa Tam thất”.
Kết luận
Ngải tím (Kaempferia parviflora) là một dược liệu quý thuộc họ Gừng với nhiều hoạt chất sinh học có giá trị. Không chỉ nổi bật bởi vẻ đẹp độc đáo của hoa và lá, cây còn được dân gian sử dụng từ lâu nhằm hỗ trợ tăng cường sức khỏe, cải thiện tiêu hóa và giảm đau.
Đặc biệt, các nghiên cứu hiện đại đang cho thấy tiềm năng đáng chú ý của Ngải tím trong lĩnh vực chống oxy hóa và hỗ trợ kháng ung thư. Đây được xem là nguồn dược liệu triển vọng cho việc phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe và dược phẩm có nguồn gốc tự nhiên trong tương lai./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung