Không phải cá mập, rắn độc hay thú dữ: “kẻ sát thủ” nguy hiểm nhất lại là một sinh vật chỉ vài milimet
Khi nói đến những loài động vật nguy hiểm nhất trên Trái đất, nhiều người thường nghĩ đến cá mập, rắn độc, sư tử hay cá sấu. Tuy nhiên, thủ phạm gây ra nhiều cái chết nhất cho con người lại là một sinh vật vô cùng nhỏ bé: muỗi.
Theo số liệu tổng hợp từ Our World in Data được hãng tin Agence France-Presse (AFP) dẫn lại, muỗi gây ra khoảng 760.000 ca tử vong mỗi năm, Muỗi được xem là loài động vật gây ra nhiều ca tử vong nhất cho con người trên thế giới.Trong khi đó, con người đứng thứ hai nhưng cách biệt rất xa.
Điều đáng sợ là bản thân muỗi không trực tiếp giết chết con người bằng nọc độc hay vết cắn, mà nguy hiểm ở chỗ chúng là vật trung gian truyền bệnh (vector), mang và truyền nhiều loại vi sinh vật gây bệnh từ người này sang người khác.
- Vì sao muỗi trở thành “sát thủ thầm lặng”?
Muỗi đóng vai trò truyền khoảng 17% tổng số bệnh truyền nhiễm trên toàn cầu, trong đó có nhiều căn bệnh nguy hiểm như:
- Sốt rét do ký sinh trùng Plasmodium gây nên.
- Sốt xuất huyết do virus Dengue.
- Sốt vàng da do virus Yellow fever.
- Bệnh chikungunya gây sốt và đau khớp kéo dài.
- Bệnh Zika có thể gây dị tật bẩm sinh ở thai nhi.
- Một số bệnh viêm não do virus.
Cơ chế truyền bệnh xảy ra khi muỗi cái hút máu từ người hoặc động vật nhiễm bệnh. Trong quá trình hút máu, mầm bệnh đi vào cơ thể muỗi, phát triển hoặc tồn tại trong tuyến nước bọt. Khi muỗi tiếp tục đốt người khác, chúng có thể đưa mầm bệnh vào máu nạn nhân.
Đặc biệt, muỗi cái mới là đối tượng hút máu chủ yếu, vì chúng cần protein trong máu để phát triển trứng. Muỗi đực thường chỉ ăn mật hoa và dịch thực vật.
2.Không phải mọi loài muỗi đều nguy hiểm
Trên thế giới hiện có khoảng 3.500 loài muỗi, nhưng không phải tất cả đều gây hại cho con người.
Theo các nhà nghiên cứu, chỉ khoảng 100 loài có xu hướng hút máu người, và chỉ một nhóm rất nhỏ chịu trách nhiệm cho phần lớn các ca bệnh.
Nhà sinh học Hilary Ranson thuộc Liverpool School of Tropical Medicine cho biết, chỉ khoảng 5 loài muỗi quan trọng nhất đã gây ra phần lớn các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở người.
Trong đó nổi bật là:
- Muỗi Anopheles
Đây là nhóm muỗi truyền bệnh sốt rét nguy hiểm nhất, đặc biệt tại khu vực châu Phi nhiệt đới.
- Muỗi Aedes aegypti
Là “thủ phạm” chính truyền bệnh sốt xuất huyết, Zika, chikungunya và sốt vàng da. Loài này thích nghi rất tốt với môi trường đô thị, thường sinh sản trong các dụng cụ chứa nước quanh nhà.
- Muỗi Aedes albopictus (muỗi hổ châu Á)
Có khả năng mở rộng phạm vi sinh sống mạnh mẽ nhờ thích nghi với nhiều điều kiện khí hậu khác nhau.
3.Biến đổi khí hậu đang giúp muỗi mở rộng lãnh thổ
Một trong những mối lo lớn hiện nay là biến đổi khí hậu đang tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi phát triển.
Nhiệt độ Trái đất tăng lên khiến:
- Mùa sinh sản của muỗi kéo dài hơn.
- Nhiều khu vực trước đây quá lạnh nay trở thành môi trường phù hợp.
- Các loài muỗi truyền bệnh có thể di chuyển đến những vùng địa lý mới.
Điều này làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các dịch bệnh truyền qua muỗi ở những khu vực trước đây ít bị ảnh hưởng.
Các chuyên gia cảnh báo rằng trong tương lai, nhiều quốc gia có thể phải đối mặt với sự gia tăng của các bệnh như sốt xuất huyết và các bệnh do virus truyền qua muỗi.
- Có nên tiêu diệt hoàn toàn muỗi trên Trái đất?
Trước mức độ nguy hiểm của muỗi, một câu hỏi lớn được đặt ra:
Liệu con người có nên tìm cách xóa sổ những loài muỗi truyền bệnh?
Một số nhà khoa học cho rằng việc loại bỏ một vài loài muỗi nguy hiểm có thể chấp nhận được nếu xét đến những hậu quả nghiêm trọng mà chúng gây ra cho sức khỏe nhân loại.
Bà Hilary Ranson nhận định rằng những loài muỗi truyền bệnh nguy hiểm đã tiến hóa để sống rất gần con người, từ việc hút máu người đến sinh sản trong môi trường do con người tạo ra. Vì vậy, việc loại bỏ chúng có thể ít ảnh hưởng đến hệ sinh thái rộng lớn hơn.
Tuy nhiên, nhà côn trùng học Dan Peach cho rằng con người vẫn chưa hiểu đầy đủ vai trò sinh thái của từng loài muỗi để có thể đưa ra quyết định tuyệt đối.
5.Muỗi có vai trò gì trong tự nhiên?
Mặc dù gây ra nhiều bệnh nguy hiểm, muỗi vẫn là một phần của hệ sinh thái.
Chúng tham gia vào:
- Chuỗi thức ăn của cá, chim, dơi và nhiều loài côn trùng.
- Vận chuyển chất dinh dưỡng từ môi trường nước lên hệ sinh thái trên cạn.
- Quá trình thụ phấn ở một số loài thực vật.
Tuy nhiên, vai trò sinh thái của từng loài muỗi khác nhau rất nhiều. Một số nhà khoa học cho rằng việc loại bỏ một vài loài chuyên truyền bệnh có thể ít gây ảnh hưởng hơn so với việc tiêu diệt toàn bộ nhóm muỗi.
6.Những công nghệ mới trong cuộc chiến chống muỗi
 |
 |
- Công nghệ chỉnh sửa gen (Gene drive)
Một trong những hướng nghiên cứu tiên tiến nhất hiện nay là công nghệ gene drive – kỹ thuật làm cho một đặc điểm di truyền nhất định được truyền lại với tỷ lệ cao hơn bình thường qua các thế hệ.
Ví dụ, các nhà khoa học đã nghiên cứu cách chỉnh sửa gen ở muỗi Anopheles gambiae nhằm:
- Làm muỗi cái mất khả năng sinh sản.
- Giảm dần quần thể muỗi truyền bệnh sốt rét.
Trong phòng thí nghiệm, một số quần thể muỗi có thể suy giảm mạnh chỉ sau vài thế hệ.
Dự án Target Malaria được hỗ trợ bởi Bill & Melinda Gates Foundation đang nghiên cứu các phương pháp kiểm soát muỗi sốt rét bằng công nghệ gen.
Tuy nhiên, công nghệ này vẫn gây tranh luận về vấn đề an toàn sinh thái, đạo đức và khả năng ảnh hưởng ngoài ý muốn.
2.Vi khuẩn Wolbachia– biến muỗi thành “vũ khí chống bệnh”
Một hướng tiếp cận khác không nhằm tiêu diệt muỗi mà làm cho chúng không còn khả năng truyền bệnh.
Vi khuẩn Wolbachia được đưa vào cơ thể muỗi Aedes aegypti. Khi đó:
- Muỗi giảm khả năng truyền virus Dengue.
- Quần thể muỗi mang Wolbachia có thể cạnh tranh với muỗi tự nhiên.
Một nghiên cứu tại thành phố Niterói (Brazil) cho thấy việc sử dụng muỗi mang Wolbachia giúp giảm đáng kể số ca sốt xuất huyết.
Theo World Mosquito Program, hàng triệu người tại nhiều quốc gia đã được bảo vệ nhờ phương pháp này mà chưa ghi nhận tác động tiêu cực nghiêm trọng.
7.Không có “một phép màu” duy nhất để chiến thắng muỗi
Các chuyên gia cho rằng công nghệ hiện đại chỉ là một phần của cuộc chiến.
Để kiểm soát bệnh do muỗi truyền, cần kết hợp nhiều giải pháp:
- Kiểm soát nơi sinh sản của muỗi.
- Cải thiện điều kiện nhà ở và vệ sinh môi trường.
- Sử dụng màn chống muỗi, thuốc diệt côn trùng hợp lý.
- Tăng khả năng tiếp cận chẩn đoán và điều trị.
- Phát triển vaccine phòng bệnh khi có thể.
Ví dụ, vaccine phòng sốt rét và các nghiên cứu vaccine sốt xuất huyết đang mở ra nhiều hy vọng mới trong y học dự phòng.
8.Kết luận: Kẻ thù nhỏ bé nhưng bài học lớn cho nhân loại
Muỗi là minh chứng rõ ràng rằng trong tự nhiên, kích thước không quyết định mức độ nguy hiểm.
Một sinh vật chỉ nặng vài miligam có thể gây ra hàng trăm nghìn cái chết mỗi năm, ảnh hưởng đến kinh tế, xã hội và sức khỏe toàn cầu.
Tuy nhiên, cuộc chiến với muỗi không đơn giản là tiêu diệt một loài vật. Đó là bài toán cân bằng giữa bảo vệ sức khỏe con người, duy trì hệ sinh thái và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.
Trong tương lai, thay vì chỉ tìm cách “giết muỗi”, nhân loại có thể hướng đến một mục tiêu thông minh hơn:
Biến muỗi từ kẻ truyền bệnh nguy hiểm thành một sinh vật không còn khả năng gây hại cho con người./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung